Rzeka to nie tylko przyroda. To infrastruktura bezpieczeństwa - wodnego, klimatycznego i militarnego. Zdrowe, swobodnie płynące rzeki chronią nas przed powodzią i suszą, wzmacniają odporność kraju i są naturalną barierą obronną. ClientEarth pokazuje, jak prawo może je uwolnić.
Zdrowe, wolne rzeki wzmacniają bezpieczeństwo wodne Polski
1,2 mln
sztucznych barier na rzekach Europy
80 000+
barier w Polsce - niemal 1 na każdy kilometr rzeki
25 000 km
cel UE: rzeki przywrócone do swobodnego przepływu
93%
spadek populacji ryb wędrownych w Europie od 1970 r.
Ta sama Europa, te same cele UE - inne rezultaty. W latach 2020-2024 Polska usunęła zaledwie 10 przestarzałych barier na rzekach, Finlandia 173, a Francja 383. Różnica nie wynika z chęci, lecz z prawa i instytucji - w Polsce usunięcie bariery bywa trudniejsze niż jej zbudowanie. Czego brakuje Polsce? Kompletnego rejestru barier, jasnych kryteriów priorytetyzacji, procedur dla obiektów bez znanego właściciela oraz finansowania dostępnego nie tylko dla administracji centralnej, ale też samorządów i organizacji. Francja i Finlandia pokazują, że systemowe podejście realnie działa.
Polskie rzeki: od regulacji do odbudowy
Lata 60.-70. XX w. - boom budowy zapór
Szczyt budowy dużych zapór w Europie i Polsce. Powstaje m.in. zapora we Włocławku na Wiśle (1962-1970). Mimo przepławki niemal całkowicie blokuje wędrówki troci i certy w górę rzeki.
1994 - Klimkówka się napełnia
Zbiornik Klimkówka na Ropie zostaje oddany do użytku. Dziś dramatycznie wysycha - „zamiast 40 mln litrów zostało pięć” ostrzega prof. Mariusz Czop (AGH). Cieplejsze zimy i znikający śnieg ograniczają wiosenne zasilanie rzeki.
2020-2024 - Europa uwalnia rzeki
W ciągu pięciu lat Finlandia usuwa 173 przestarzałe bariery, Francja 383, a Polska zaledwie 10. Unijne prawo o odbudowie przyrody wyznacza cel: 25 000 km rzek przywróconych do swobodnego przepływu.
2026+ - masowe starzenie się tam
Tamy z lat 60.-70. wchodzą w wiek alarmowy (ok. 50 lat). Rośnie ryzyko awarii, koszty utrzymania i presja na ekosystemy, a sedymentacja odbiera zbiornikom pojemność. Przedłużanie ich eksploatacji powinno wymagać oceny oddziaływania na środowisko.
Z
W Polsce usunięcie przestarzałej bariery bywa trudniejsze niż jej zbudowanie - i to jest problem nas wszystkich, nie tylko ryb.
Czym jest prawo odbudowy przyrody?
-
Prawo odbudowy przyrody (NRR)
Unijne rozporządzenie o odbudowie przyrody (Nature Restoration Regulation) zobowiązuje państwa do inwentaryzacji barier na rzekach i priorytetowego usuwania tych przestarzałych - to konkretne narzędzie, by uwolnić rzeki.
-
Cel: 25 000 km wolnych rzek
Co najmniej 25 tys. km rzek w UE ma wrócić do swobodnego przepływu. Polska musi pokazać, jak osiągnie ten cel.
-
Krajowy Plan Odbudowy 2026
W 2026 r. Polska przygotowuje Krajowy Plan Odbudowy Zasobów Przyrodniczych - to moment, by rzeki i ich renaturyzacja znalazły się w jego centrum.
Wolne rzeki + bezpieczeństwo państwa
Rzeka jest argumentem Zielonej Tarczy Wschód - i odwrotnie. Naturalna, meandrująca rzeka to bariera nie do pokonania dla ciężkiego sprzętu, a odbudowa dolin rzecznych, mokradeł i swobodnego przepływu powinna być częścią systemu odporności kraju - obok „szarej” infrastruktury wodnej i obronnej. Wspólne planowanie pozwala lepiej wykorzystać środki publiczne, łącząc bezpieczeństwo wodne, odbudowę przyrody i odporność klimatyczną.
Z każdym rokiem duże tamy stają się bardziej ryzykowne, droższe i mniej skuteczne. Po dekadach pracy rośnie ryzyko awarii, a sedymentacja odbiera zbiornikom pojemność - globalnie utracono już 13-19% pojemności magazynowej. W UE każdego roku w ok. 5000 zbiorników osadza się około 1 mld m³ osadów, a koszt ich usuwania sięga 5-8 mld euro. Populacje ryb wędrownych, takich jak łosoś i węgorz, spadły w Europie o około 93% od 1970 roku. Tama we Włocławku pokazuje skalę skutków: po jej budowie połowy troci spadły niemal do zera, a koryto Wisły poniżej obniżyło się o 2,5 m w ciągu czterech lat.
Nasza praca o rzekach
ClientEarth analizuje, jak prawo może uwolnić polskie i europejskie rzeki. Najważniejsze materiały - raport „Wolne rzeki. Jak prawo może wspierać renaturyzację europejskich rzek” oraz „Biała Księga Polskich Rzek” - znajdziesz w sekcji „Materiały do pobrania” i w linkach poniżej. W lipcu dołączy do nich raport o starzejących się tamach w Europie.
